शब्दबोध ३

शब्दबोध

१) उचलबांगडी 

मंडळी उचल+बांगडी यावरून खरच काय अर्थबोध होतो?उचल म्हणजे उचलणे हे तर लक्षात येते.पण नंतर 'बांगडी' आणि उचलण्याशी तिचा काय संबंध ?काही कळत नाही! 'उचलबांगडी '
या शब्दाचे दोन अर्थ संभवतात.उचलबांगडी म्हणजे हात -पाय धरून उचलून फेकून देणे.मनुष्याला जबरदस्तीने हटवायचे असले म्हणजे त्याचे हातपाय बांधूनच त्याला उचलण्यात येते.'पांगडी'म्हणजे माणसाला हात-पाय बांधून पांगळे करण्याची स्थिती. त्यावरून तयार झाला 'उचलपांगडी' ; म्हणजे त्याची पांगडी करून त्याला उचलणे.पुढे वहिवाटीत 'प' चा 'ब' झाला आणि पांगडीचे बांगडी झाले. दुसरा अर्थ असा संभवतो की, 'पांगडी 'म्हणजे मासे धरण्याचे मोठे जाळे.ते नदीमध्ये फेकल्यानंतर त्यात मासे अडकले तर कोळी लोक त्याची टोके पकडून ताकदीने ते बाहेर काढतात;आणि एकदम किनाऱ्यावर फेकून देतात.अशा रितीने एकदम उचलून फेकून देणे या अर्थाने 'उचलपांगडी' झाले.इथेही कालांतराने 'प' चा 'ब' झाला त्यामुळे उचलबांगडी हा शब्द रूढ झाला.

२) कुलावतंस

राजे,महाराजे यांच्या काळात छत्रपती ,सम्राट यांच्या दरबारातील आगमनाच्या वेळी ' क्षत्रिय कुलावतंस ,राजाधिराज छत्रपती श्री........' अशी घोषणा केली जात असे.कुल+अवतंस असा मिळून शब्द तयार झाला 'कुलावतंस'. 'अवतंस' म्हणजे पुष्पे,रत्ने घालून केलेले शिरोभूषण,मुकुट.असे हे शिरोभूषण म्हणजे मुकुट धारण करणारा कोण तर कुळप्रमुख (अर्थात त्याकाळात राजा,छत्रपती  याअर्थी).म्हणजेच जो कुळासाठी भुषणावह ठरलेला ,कुळाला व आपल्या शिरोभूषणाला स्वकर्तृत्त्वाने शोभिवंत करणारा तो 'कुलावतंस '.यामधे अतिशय महत्त्वाचे म्हणजे कुलावतंस मधे अनुस्वार 'त' वर आहे 'व' वर नाही.

डाॅ. अमृता इंदूरकर
नागपूर.