शब्दबोध २

शब्दबोध

१) वडवानल

'वडवा'म्हणजे घोडी.शिवाय 'वडवा'म्हणजे वणवा देखील; असे दोन्ही अर्थ आहेत. 'अनल' म्हणजे अग्नी.घोडीच्या तोंडासारखे तोंड असलेला अग्नी समुद्रामधे वसत असतो.म्हणून त्याला वडवानल असे म्हणतात.तर 'दावानल' म्हणजे अरण्यातील अग्नी अथवा वणवा.'वडवानल'म्हणजे समुद्रातील अग्नी. या वडवानलासंबंधी एक आख्यायिका आहे.असे म्हणतात समुद्रामधे हा अग्नी असल्यामुळेच,समुद्र आपली मर्यादा सोडत नाही.आपण बघतो समुद्राला भरती येते पण कितीही पाऊस पडला तरी समुद्राला पूर येत नाही.जास्तीचे सर्व पाणी हा 'वडवानल'पिऊन टाकतो आणि समुद्राला मर्यादेबाहेर जाऊ देत नाही.असा हा 'वडवानल '.

२)अजागळ

'कसा अजागळ दिसत होता ग तो' किंवा 'त्यादिवशी कशी अजागळासारखी आली होती ती!' याही उपर 'असा अजागळासारखा का वागतो आहेस?' असे वाक्य आपण कधी ना कधी कोणाला ना कोणाला नक्कीच म्हटले असणार.पण 'अजागळ 'म्हणजे नक्की काय?हा शब्द कसा तयार झाला असणार व त्याचा अर्थ तरी काय?'अज' म्हणजे बोकड/ शेळी.'गळ' म्हणजे गळा.खरे म्हणजे 'अजागलस्तन' असा पूर्ण शब्द हवा.बोकडाच्या गळ्याजवळील मांसल भागाला अजागलस्तन म्हणतात.तो भाग जसा निरुपद्रवी,तसाच अनुपयोगीही असतो.स्तन असूनही दूध देणारा नसतो.पुढे उच्चारसुलभतेच्या गरजेतुन 'स्तन'गळून पडला आणि 'अजागल' उरला;त्याचे पुढे अजागळ झाले.अजागळ म्हणजे निरुपयोगी,निरर्थक,दिसायला विचित्र असा ;असे अर्थ आहेत.मराठीत बोलताना मात्र त्यावरून 'बावळट','मूर्ख' वागणारा किंवा काहीतरी बेंगरूळ ,ओंगळवाणा वेश परिधान केलेल्याला देखील अजागळ म्हणण्यात येते.म्हणजे अजागळ वागणारा आणि अजागळ दिसणारा असे दोन्ही अर्थ यामधे सामावलेले आहेत.

डाॅ. अमृता इंदूरकर
    नागपूर
चलभाष-९८८१३७७०८१